Paeremessen

Een Zeeuwse volkskunst & ambacht

Het snijden van een ‘paeremes’, onze Zeeuwse volkskunst, is een ambacht dat bijna vergeten was. Het is een mes wat in de negentiende eeuw veel gezien en gebruikt werd. Een boer of landbouwer had er één op zak. Ze gebruikten het mes dagelijks tijdens hun werk. De rijke boeren hadden een heft van zilver, het mesheft van palmhout kwam er eerst voor de arme boeren. Het houten heft en het maken van paeremessen is onze Zeeuwse volkskunst die met name op Walcheren en Zuid-Beveland veel werd uitgeoefend door de plattelandsbevolking die dit als bijverdienste deden. Ze werden ook wel snijders genoemd.

De naam, ‘paeremes’ verwijst naar het span paarden wat op de meeste heften als bekroning is uitgesneden. Er waren ook andere versieringen die christelijke verhalen uitbeeldden of bijvoorbeeld een abstracte stijl hadden. Maar het traditionele ontwerp is een heft met een span paarden. Paarden waren een belangrijk symbool van welvaren op de boerderij. Soms werden ook andere boerderijwerktuigen/gereedschappen in het heft verwerkt.

Het maken van een paeremes

Ik maak zelf paeremessen vanaf mijn 15e jaar. In de fotoreeks onderaan de pagina is het proces te volgen. De mesheften maak ik uit buxushout, ook wel palmhout genoemd. Ik heb een stuk hout wat ik op maat zaag en in vorm klief met een handbijl. Daarna kom ik tot het ontwerp en teken ik het op het heft. Ik maak smalle gleufjes van 1 mm in het hout, zo maak ik een kooitje. Ik snij door de gleufjes heen het hout weg, met gutsen en mesjes, totdat er een rond stukje hout overblijft. Dat wordt ook wel het zieltje van het mes genoemd. Je kan het zieltje horen rammelen als je er mee schudt. De details in het heft, voor of in een motief of snijwerk, bijvoorbeeld de ogen van paarden, zijn van kleine stokjes ebbenhout. Vaak ben ik wel een aantal maanden bezig voordat ik het mesheft helemaal af heb, maar dan heb je ook wat!


Stap 1 – De voorbereidingen

Eerst zaag en klief ik het stammetje tot de juiste vorm voor het mesheft.

Het proces in beeld


Stap 2 – De schets maken

Ik ontwerp het idee voor het mesheft op papier, zodat ik dit kan gebruiken als voorbeeld en kan overnemen op het hout voor het heft.


Stap 3 – De schets overnemen

Op het hout teken ik het gewenste ontwerp. Ik maak mijn ontwerp zelf. Soms zijn ze gebaseerd op de traditionele ontwerpen van de paeremessesn, maar ik bedenk meestal een eigen ontwerp met een verhaallijn die ik verwerk.

Stap 4 – Het houtsnijden

Hier ben ik aan de slag om alles netjes uit te snijden volgens het getekende patroon. Dit neemt rond de honderd uren in beslag.

Stap 5 – De afronding

Het houten mesheft is bevestigd aan het lemmet. Sommige messen hebben een zilveren ring. Op deze foto is dit niet het geval.

Stap 6 – In gebruik nemen

Ik heb zelf een klein mes in gebruik tijdens mijn outdoor vakanties en op mijn werk. Het mesheft kan ook als siervoorwerp in huis gelegd worden of gebruikt worden bij het koken bijvoorbeeld.

Enthousiast geworden?